
Quyosh tizimi


Quyosh tizimi (miqyos hisobga olinmagan)

Quyos tizimi- Quyoshning sayyoraviy tizimi. Quyosh tizimiga Quyosh va uning atrofida aylanuvchi barcha osmon jismlari kiradi.
Quyosh sistemasi-Quyoshning gravitatsion talsir maydoni ichida harakatlanuvchi osmon jismlari (Quyosh, sayyoralar, sayyoralarning yo'ldoshlari, kichik sayyoralar, kome-talar, kosmik changlar) majmui. Q. s. chegarasining ko'rinma o'lchami Pluton orbitasi (taxm. 40 a.b., q. Astronomik birlik) bilan aniqlansada, ammo uning haqiqiy chegarasi eng yaqin yulduzgacha (230 ming a.b. gacha) bo'lishi mumkin. Q.s.ning uzoq tashqi sohalari haqidagi mallumotlar Quyoshga yaqinlashuvchi uzun davrli kometalar va shu sistemani qoplagan kosmik changlarni kuza-tishdan olinadi. Q.s. hududidagi har qanday jism ham Q.s.ga kiravermaydi. Quyoshning talsir doirasidagi har bir jismning Q.s.ga kirishi uchun avvalo uning musbat kinetik va manfiy potensial energiyalarining yigkindisi, yalni to'la energiyasi manfiy bo'lishi kerak. Bundajism Quyoshningtortishish kuchini yenga olmay, Q.s. doirasida qoladi. Buning uchun Q.s.ga tegishli jismlarga Quyoshning tortishish quchi talsiri boshqa yulduzlarnikiga nisba-tan ortiq bo'lishi kerak.
Qx.ning umumiy tuzilishini birinchi marta N.Kopernik to'gkri ifodalab, Yer va sayyoralarning Quyosh atrofida aylanishini asoslab berdi (16-a.). Uning geliotsentrik sistemasi birinchi marta sayyoralarning Quyosh va Yergacha bo'lgan nisbiy masofalarini aniklashga imkon berdi. S.Kepler sayyoralarning harakat qonunlarini (17-a. boshlari), I.Nyuton butun olam tortishish qonunini (17a. oxiri) kashf qildilar. Bu qonunlar Q.s.dagi jismlar harakatlarini o'rganuvchi fan -osmon mexanikasit asos bo'ldi. Q.s.ga kiruvchi kosmik jismlarning fizik tabiatini o'rganish, asosan, T.Galileshtt teleskop kashf qilganidan boshlandi. 1609 y.da Galiley o'zi yasagan kichik teleskopi yordamida Oy, Venera, Yupiter va Saturnni kuzatib, ajoyib kashfiyotlar qidsi.
Q.s. jismlarining harakatlarini boshqaruvchi asosiy jism Quyoshdir. Sayyoralar, asosan, ichki (Merkuriy, Venera, Yer va Mars) va tashqi (Yupiter, Saturn, Uran va Neptun) guruhlarga bo'linadi va ular o'z xususiyatlari bilan bir-birlaridan tubdan farq qiladi. Ichki sayyoralarning o'rtacha zichliklari 4,0-5,6 g/sm3, tashqi gigant sayyoralarniki 0,7-2,3g/sm3bo'lishi ularning boshqa-boshqa moddalardan tashkil topganligini bildiradi. Venera, Mars, Merkuriy va Yupiter atmosferalari tekshirilganda ichki sayyoralar atmosferalari tashqilari-nikiga qaraganda ancha siyrak ekanligi mallum bo'ldi. Venerada S02dan ibo-rat juda zich (sathiga yaqin joyda Yer sathidagidan 60marta zich) atmosfera mavjud. Mars atmosferasi ham, qisman, S02dan iborat. Tashqi sayyo-ralar atmosferasi juda qalin va zich bo'lib, asosan, metan, ammiak va vodoroddan iborat. Gigant sayyoralar ichki sayyoralarga qaraganda o'z o'qlari atrofida juda katta tezlik bilan aylanadi. Plutonning fizik tabiati gigant say-yoralarnikidan tubdan farq qilganligi uchun uni tashqi sayyoralar qatoriga qo'shib bo'lmaydi. Sayyoralar tabiiy yo'ldoshlarining 95% ga yaqini tashqi sayyoralar atrofida guruhlanadi; mas, Yupiter va Saturn sayyoralarining o'zlari Q.s.ga o'xshash kichik sistemani eslatadi. Ularning balzi yo'ldoshlari (mas, Yupiterning Ganimedi)ning o'lchamlari Q.sdagi ayrim sayyo-ralar (mas, Merkuriy)ning o'lchamidan ancha katta (q. Sayyoralarning yo'ldoshlari). Saturn sayyorasida o'zining 20 ga yaqin yo'ldoshidan tashqari, juda mayda jismlardan iborat halqa sistemasiga ega. Bu jismlar Kep-ler qonuniga mos ravishda harakatlanib, Saturn "yo'ldoshlari" hisoblanadi. Bulardan tashqari, orbitalari Mars va Yupiter sayyoralari orasida joylashgan minglab Kichik sayyoralar mavjud. Balzi sayyoralar ekssentritetlari katta bo'lgani uchun ular Quyoshga Merkuriyga nisbatan yaqin kelib, undan Saturn orbitasi masofasiga teng masofaga uzoqlashadi.
Q.s.ga kiruvchi kometalarut biz faqat Quyoshga 4-5 astronomik birlikkacha yaqinlashgandan keyin ko'ra boshlaymiz. Quyoshga yaqinlashgan sari ularning yadrosi bugklanib koma ajralib chiqib kattalasha boshlaydi, so'ng Quyosh nurlarining bosimi talsirida dum hosil bo'ladi. Balzi kometalar perigeliyda Quyosh toji ichidan o'tib afeliyda 1 parsek uzoqlikkacha boradi va Quyosh atrofida aylanish davri bir necha o'n mln. yil bo'lishi, hatto boshqa yulduzlar tortish kuchi talsirida orbitalarini o'zgartirishi ham mumkin. Qisqa davrli kometalardan yuztachasi topilgan. Ularning Quyosh atrofida aylanish davrlari bir necha o'n yildan ortiq emas. Har yili 5-10 tacha kometa kashf qilinadi.
Optik kuzatishlar yordamida ko'rinmaydigan son-sanoqsiz meteor jismlar va kosmik chang (sayyorlararo materiya) Q.s. fazosining hamma joyida mavjud. Ular ham sayyoralar kabi Quyosh atrofida aylanadi. Kosmik changlarga gravitatsiya kuchlari talsiridan tashqari Quyosh radiatsiyasining bosimi, shuningdek elektr zaryadlangan zarralar harakatiga Quyosh va sayyoralarning magnit maydonlari ham talsir etadi.
Yer orbitasi ichidagi sayyoralararo materiyaning umumiy massasi Yer massasining yuz milliondan birini tashkil qiladi. Quyoshning talsir doirasi ichidagi barcha diffuz materiyaning umumiy massasi taxm. Quyosh massasiga teng keladi.
Q.s. Galaktika markazi atrofida ayla-naga yaqin orbita bo'ylab 250km/sek tezlik bilan aylanadi, uning aylanish davri 200 mln. yil. Q.s.ning kelib chiqishi haqidagi masala hozirgi zamon tabiat-shunosligining muhim masalalaridan biri hisoblanadi (q. Kosmogoniya).
Q.sdagi deyarli barcha jismlar uchun balzi umumiy qonuniyatlar o'rinli: barcha sayyoralar Quyosh atrofidan ekliptikaga yaqin tekislikda bir tomonga (olamning shimoliy qutbidan qaralganda soat mili harakatiga tes-kari tomonga) harakatlanib aylanadi (bu to'gkri harakat deyiladi). Venera va Urandan boshqa barcha sayyoralar o'z o'qlari atrofida to'gkri harakat qiladi. Kosmik uchishlar Q.s.ni o'rganishda yangi imkoniyat yaratdi. Uchirilgan kosmik zondlar Q.sdagi sayyoralarning ichki tuzilishlarini jadallik bilan tadqiq qilmo'da. Kosmik zondlar Oy, Venera, Mars va b. sayyoralarga yumshoq qo'ndi. AQSH astronavtlari birinchi marta Oyga qadam qo'ydi (1969), "Pi-oner-10" va "Pioner-11" kosmik zon-dlar kichik sayyoralardan o'tib, Yupi-ter sayyorasi yaqinida aylandi (1972-74). 1997 y. o'tyabrda uchirilgan "Gyuy-gens" kosmik zondi (NASA va Yevropa kosmik agentligi bilan birgalikda loy-ihalangan) Saturn sayyorasining yo'ldoshi Titanga tushirildi (2005 y. yanvar). Tadqiqotchilar Titanni Yer bilan taqqoslashmoqda. Kosmik uchishlar yordamida Q.s.ni yanada batafsilroq o'rganish uchun yaqin kelajakda boshqa sayyoralarga parvoz qilish, uzoq kos-mosga ilmiy apparatlar yuborish, as-teroid va kometalarga qo'nib, sayyoralararo ilmiy sayohat qilish ishlari mo'ljallanmoqda.
Salohitdin Nuritdinov.

Quyosh tizimi - Quyosh

Solar system.png
Sayyoralar: Merkuriy| Venera | Yer | Mars | Yupiter | Saturn | Uran | Neptun
Karlik sayyoralar:Serera | Pluton | Xaron | Erida
Asteroidlar kamari | Kometalar | Kuiper kamari | Oort buluti
Shuningdek: Tabiiy yo'ldoshlar | Oy

Ushbu maqolani yozishda o'zbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005) mallumotlaridan foydalanilgan.
